The purpose of the article is to examine the premises and extent of the dissemination of business budgeting using publications in interwar Poland (1918–1939) and to indicate Polish authors’ sources of knowledge on this issue. The article also seeks to investigate whether budgeting was promoted and introduced in Poland to propel development in a nation that was reawakening as a country after more than 120 years of partitions. The dissemination of budgeting is considered in connection with the idea of rationalisation, which originated in the United States, and the scientific management movement in Europe that it influenced. The article shows Poles promoting business budgeting and their actions following the theory of progress in order to increase the prosperity of a country that was rebuilding a unified economic organism and national identity. The article contributes to the history of scientific management and accounting as it brings new elements by examining the non-Western interwar environment.
APŁ – Archiwum Państwowe w Łodzi. Inwentarz zespołu akt Zjednoczone Zakłady Włókiennicze K. Scheiblera i L. Gromahna Spółka akcyjna z lat 1844–1944, tom I. Syg. 2273 – Sprawozdania z realizacji budżetów, 1928 – 1929. Syg. 2274 – Budżety i preliminarze, 1932. Syg. 2275 – Budżet realny, 1932.
3.
APŁ – Archiwum Państwowe w Łodzi. Księga Protokołów posiedzeń Rady Nadzorczej Sp. akcyjnej J. John w Łodzi. Syg. 39/533/0/-/18.
4.
Legal regulations
5.
CC (1934), Kodeks Handlowy, Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 roku, Dz.U. 1934, Nr 57, poz. 502.
6.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 roku o zasadach sporządzania bilansów, zamknięć rachunkowych i sprawozdań osób prawnych, obowiązanych do prowadzenia ksiąg handlowych, Dz.U. 1933, Nr 84, poz. 623.
7.
Rozporządzenie Ministrów Przemysłu i Handlu oraz Skarbu z dnia 20 kwietnia 1934 roku w sprawie wykonania Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 roku o zasadach sporządzania bilansów, zamknięć rachunkowych i sprawozdań osób prawnych, obowiązanych do prowadzenia ksiąg handlowych, Dz.U. 1934, Nr 37, poz. 337.
8.
Secondary sources
9.
AdamieckiK (1924) Harmonizacja jako jedna z głównych podstaw organizacji naukowej. Przegląd Techniczny49: 551–556; 52: 579–583; 53: 594–595.
10.
AdamieckiK (1926) Pomoc z Ameryki. Przegląd Organizacji7: 214–216.
11.
AdamieckiK (1927) Uwagi w sprawie kosztów własnych wytwarzania. Przegląd Organizacji1: 2–15.
12.
AdamieckiK (1929) Krótki zarys historii rozwoju naukowej organizacji w Polsce na tle rozwoju w innych krajach. Przegląd Organizacji5: 151–161.
13.
AdamieckiK (1930) Naukowa organizacja czy racjonalizacja?Przegląd Organizacji1: 16–17.
14.
AnhDNPNguyenDMiaL (2011) Western management accounting practices in Vietnamese enterprises. Adoption and perceived benefits. Pacific Accounting Review23(2): 142–164.
15.
AntonelliVBoynsTCerboniF (2008) The development of accounting in Europe in the era of scientific management: The Italian engineering conglomerate, Ansaldo, 1918–1940. Accounting History Journal 35(1): 49–81.
16.
AseńkoJ (1934) Analiza Bilansów. Warszawa: Nakładem Krajowego Towarzystwa Powierniczego S.A.
17.
BajkowskiA (1937) Koszty Własne i Ich Charakterystyka. Warszawa: Instytut Naukowy Organizacji i Kierownictwa.
18.
BajkowskiA (1939) Elementy Kosztów Własnych. Warszawa: Instytut Naukowy Organizacji i Kierownictwa.
19.
BalińskiW (1935) System kontroli budżetowej. Przegląd Organizacji1: 2–15.
20.
BalińskiW (1937) Zasady Organizacji I Budżetowania. Warszawa: Wydawnictwo Związku Księgowych w Polsce.
21.
BerlandNBoynsT (2002) The development of budgetary control in France and Britain from the 1920s to the 1960s: A comparison. European Accounting Review11(2): 329–356.
22.
BerlandNBoynsTZimnovitchH (2002) The influence of the USA on the development of standard costing and budgeting in the UK and France, pp. 129–144, Americanisation in 20th Century Europe: Business, Culture, Politics. vol. 2, (eds) Nick Tiratsoo, Mathias Kipping, Pulications de l’Institut de recherchers historiques, https://books.openedition.org/irhis/1951 (accessed 01.03.2020).
23.
BielskiM (1967) Polska myśl naukowa w dziedzinie organizacji i kierownictwa w latach 1900–1939. Problemy Organizacji. Zeszyty Naukowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
24.
BieńW (2007) Historia Organizacji Księgowych w Polsce. Warszawa: Stowarzyszenie Księgowych w Polsce.
25.
BorkowskiS (1926) Akcja stowarzyszenia inżynierów Polaków w Ameryce. Przegląd Organizacji7: 226–227.
26.
BoynsT (1998) Budgets and budgetary control in British business to c.1945. Accounting, Business & Financial History8(3): 261–301.
27.
BoynsTEdwardsJR (2013) A History of Management Accounting. The British Experience. New York, London: Routledge.
28.
Buchalter Polski ((1928a) Redakcja. 1: 3–5.
29.
Buchalter Polski (1928b) Buchalterzy – Polacy na obczyźnie. 1: 7–8.
30.
CarnegieGDNapierCJ (1996) Critical and interpretive histories: Insights into accounting’s present and future through its past. Accounting, Auditing & Accountability Journal9(3): 7–39.
31.
ChandlerAD (1977) The Visible Hand: The Managerial Revolution in America Business. Cambridge: Harvard University Press.
ClarkW (1927) Zastosowanie naukowej organizacji w przemyśle węglowym w Polsce. Przegląd Organizacji1: 36–37.
34.
ClarkW (1928) Co daje naukowa organizacja przemysłowcowi. Przegląd Organizacji6: 178–179.
35.
CoenenbergAGSchoenfeldHM (1990) The development of managerial accounting in Germany: A historical analysis. The Accounting Historians Journal17(2): 95–112.
36.
Czasopismo Księgowych w Polsce (1932) Zadania Związku Księgowych w Polsce (1932). 1: separate page.
37.
Czasopismo Księgowych w Polsce ((1927a) Badanie kosztów własnych w Ameryce. 2: 53–57.
38.
Czasopismo Księgowych w Polsce (1927b) Komunikat Zarządu Związku Księgowych w Polsce w sprawie racjonalizacji buchalterii i kalkulacji (1927). 9: 269–274.
39.
CzechA (2013) Władysław Baliński (1889–1978). Przegląd Organizacji2(877): 2–15.
40.
CzerwińskiK (1927) O racjonalizacji metod kosztów własnych. Czasopismo Księgowych w Polsce3: 66–72.
41.
De Condorcet Jean (1957) Szkic Obrazu Postępu Ducha Ludzkiego Poprzez Dzieje. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Translation E. Hartleb, J. Strzelecki.
42.
De PaulaFRM (1948) Developments in Accounting. London: Sir Isaac Pitman & Sons.
43.
DruryC (1992) Standard Costing. London, San Diego: Academic Press.
44.
DrzewieckiP (1926) Czem Ameryka może służyć za wzór. Przegląd Organizacji7: 218–219.
45.
DrzewieckiP (1938) O czynnik najważnieszy. Przegląd Organizacji7–8: 207–208.
46.
DrzewieckiP (1928a) Podniesienie wydajności i wytwórczości jedyną drogą dobrobytu. Przegląd Organizacji7: 189–191.
47.
DrzewieckiP (1929a) Polska u progu nowego dziesięciolecia. Przegląd Organizacji2: 39–42.
48.
DrzewieckiP (1929b) Z drugiego pobytu Harringtona Emersona w Polsce. Przegląd Organizacji12: 339–342.
49.
DrzewieckiP (1928b) Z pobytu Harringtona Emersona w Polsce. Przegląd Organizacji8: 240–241.
50.
EdwardsJRBoynsTMatthewsM (2002) Standard costing and budgetary control in the British iron and steel industry. A study of accounting change. Accounting, Auditing & Accountability Journal15(1): 12–45.
51.
EmersonH (1926) Droga do dobrobytu. Przegląd Organizacji8–9: 298–302.
FedakZKarmańskaA (2018) Accountancy in Poland in the period of centrally planned economy. Zeszyty Teoretyczne Rachunkowści99(155): 9–24.
56.
FijałkowskiS (1928) Zadania buchaltera w zakładach przemysłowych. Buchalter Polski1: 9–10.
57.
FleischmanRK (2016) Chapter 4: A history of management accounting through the 1960s. In: LeeTABishopAParkerRH (eds) Accounting History from the Renaissance to the Present. A Remembrance of Luca Pacioli. New York, London: Routledge Taylor & Francis Group, pp.119–142.
58.
FoucaultM (1972) The Archaeology of Knowledge. London: Tavistock.
59.
FoucaultM (1977) Discipline and Punish: The Birth of the Prison. New York: Random House.
60.
FrankM (1938) Preliminarze w rachunkowości przemysłowej. Buchalter Polski11: 4–9.
61.
FunnellW (1996) Preserving history in accounting: Seeking common ground between “new” and “old” accounting history. Accounting, Auditing & Accountability Journal9(4): 38–64.
62.
GarnerP (1954) Evolution of Cost Accounting to 1925. Alabama: University of Alabama Press.
63.
GoldzamtA (1927) Harmonijny rozwój indywidualności księgowego pod kątem widzenia organizacji naukowej. Czasopismo Księgowych w Polsce11: 351–252.
64.
Guzicki (1936) Kontrola preliminarzowa, wydatków i zaliczeń na koszty. Przegląd Organizacji4: 140–141.
65.
HauswaldE (1934) Karol Adamiecki, jego twórczość i metody. Przegląd Organizacji2: 45–49.
66.
IwanczenkoSGórniakS (1950) Bibliografia Księgowości w Języku Polskim. Kraków: Wiedza, Zawód, Kultura, Tadeusz Zapiór i S-ka.
67.
JabłkowskiB (1927) Amerykanizacja. Czasopismo Księgowych w Polsce8: 237–244.
68.
JohnsonHTKaplanRS (1987) Relevance Lost: The Rise and Fall of Management Accounting. Boston: Harvard Business School Press.
K.A (1926) Współdziałanie w rozwoju naukowej organizacji na terenie międzynarodowym. Przegląd Organizacji1: 26–28.
71.
KałuskiM (1937) Kontrola budżetowa a kalkulacja. Przegląd Organizacji2: 35–36.
72.
KocurJ (1939) Księgowość i budżet jako podstawa działalności kierownictwa. Czasopismo Księgowych w Polsce2: 40–42.
73.
KostrowickaILandauZTomaszewskiJ (1984) Historia Gospodarcza Polski XIX i XX Wieku. Warszawa: Książka i Wiedza.
74.
KucharzewskiA (1929) Amerykańskie metody kierownictwa w Polsce. Przegląd Organizacji7: 225–227.
75.
ŁagiewskiC (1932) O kontroli buchalteryjnej. Przegląd Organizacji12: 438–441.
76.
ŁagiewskiC (1936a) Bibliografja zawodowa. In II Poradnik Księgowego. Warszawa: Wydawnictwo Związku Księgowych w Polsce, pp. 401-413.
77.
ŁagiewskiC (1936b) Stosunek kalkulacji do księgowości. Czasopismo Księgowych w Polsce1: 12–19.
78.
LandauerE (1928) Zasadzki na drodze racjonalizacji. Przegląd Organizacji7: 205–207.
79.
Le ChatelierH (1926) Usuwanie marnotrawstwa. Upraszczanie metod. Przegląd Organizacji4–5: 122–130.
80.
LutosławskiZ (1947) Przykład Organizacji Zakładu Przemysłowego. Kraków–Poznań: Instytut Naukowy Organizacji i Kierownictwa.
81.
MattessichR (2008) Two Hundred Years of Accounting Research. London, New York: Routledge.
82.
McKinstrySKininmonthKMathiesonK (2019) The introduction and operation of standard costing at J&P Coats Ltd, 1925–1961: An institutional interpretation. Accounting History Review29(3): 369–389.
83.
MennickenAMillerP (2012) Accounting, territorialization and power. Foucault Studies13: 4–24.
84.
MileskiW (1929) Naukowa organizacja jako nowy sztandar postępu. Przegląd Organizacji6: 157–158.
85.
MillerPO’LearyT (1987) Accounting and the construction of the governable person. Accounting, Organizations and Society12(3): 235–265.
86.
MillerPO’LearyT (1994) Governing the calculable person. In HopwoodAGMillerP (eds) Accounting and Social Institutional Practice. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 90–115.
87.
MillerPRoseN (1990) Governing economic life. Economy and Society19(1): 1–31.
88.
MoczulskiR (1927a) Uwagi nad zestawianiem budżetu produkcji i budżetu sprzedaży w przedsiębiorstwie przemysłowym. Przegląd Organizacji2: 88–93.
89.
MoczulskiR (1927b) Znaczenie rachunkowości w organizacji amerykańskiej. Czasopismo Księgowych w Polsce4: 101–104.
90.
MorawskiW (2011) Dzieje Gospodarcze Polski. Warszawa: Difin.
91.
NapierCJ (2006) Accounts of change: 30 years of historical accounting research. Accounting, Organizations and Society31: 445–507.
92.
NawrockiB (1933) Budżet jako podstawa określania i kontroli kredytów udzielanych przez banki. Przegląd Organizacji3: 88–92.
93.
NelsonD (1992) Scientific management in retrospect. In: NelsonD (ed) A Mental Revolution: Scientific Management Since Taylor. Columbus: Ohio State University Press, pp. 5–39.
94.
OakesLMirantiPJ Jr. (1996) Louis D. Brandeis and standard cost accounting: A study of the construction of historical agency. Accounting, Organizations and Society21(6): 569–586.
95.
ParkerLD (1997) Informing historical research in accounting and management: Traditions, philosophies, and opportunities. The Accounting Historians Journal24(2): 111–149.
96.
ParkerLD (2002) Twentieth-century textbook budgetary discourse: Formalization, normalization and rebuttal in anglo-saxon environment. European Accounting Review11(2): 305–327.
97.
PenglaouCH (1936) Kontrola budżetowa. Przegląd Organizacji2: 44–47.
98.
PotockiJ-RReedVH (2019) Amerykanie w Polsce Americans in Poland 1919–1947. Warszawa: Dom Spotkań z Historią.
99.
Przegląd Organizacji (1926) Słowo wstępne. 1: 1–2.
100.
Przegląd Organizacji (1927) Stosunki z Ameryką. 4: 143–136.
101.
Przegląd Organizacji (1928) Słowo wstępne. 1: 1–2.
102.
Przegląd Organizacji (1938) Racjonalizacja i organizacja. Zagadnienia terminologiczne (1938). 3: 73–75.
103.
PunickiS (1928) Racjonalizacja obrotu pieniężnego w Polsce. Przegląd Organizacji8: 41–43.
104.
RaźniewskiS (1934) Rozwój naukowej organizacji pracy w górnictwie polskim. Przegląd Organizacji7–8: 227–229.
105.
ReuterF (1934) Racjonalizacja w Niemczech w roku 1933. Przegląd Organizacji4: 192–196.
106.
SadowskiH (1928) Nowe zadania i nowe cele buchalterii. Buchalter Polski8–9: 18–22.
107.
SatetR (1936) Kontrola budżetowa jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem. Przegląd Organizacji2: 40–44.
108.
ScapensREzzamelMBurnsJ, et al. (2003) The Future Direction of UK Management Accounting Practice. Amsterdam, Boston, London: CIMA Publishing, Elsevier.
109.
ScheffsM (1936) Bilans Kupiecki i Podatkowy. Warszawa: Wydawnictwa Związku Księgowych w Polsce.
110.
SeifertT (1937) Budżet kupiecki jako kontrola rozwoju i dochodowości przedsiębiorstw przemysłowo-handlowych. Czasopismo Księgowych w Polsce7–8: 235–243.
111.
SidorovaMMcBrideKNazarovD (2021) Nothing is standard: The transformation of standard costing under state policy in the USSR (1929–1934). The Accounting Historians Journal48(1): 47–64.
112.
SierpowskiS (1994) Polityka Zagraniczna Polski Międzywojennej. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
113.
SierpowskiS (1998) Między Wojnami. Poznań: Wydawnictwo KURPISZ.
114.
SierpowskiSŻerkoS (2002) Dzieje Polski w XX Wieku. Poznań: Wydawnictwo KURPISZ.
SolomonsD (1968) The historical development of costing. In: SolomonsD (ed) Studies in Cost Analysis. Homewood II: Richard D. Irwin, pp. 3–49.
118.
SolomonsD (1994) Costing pioneers: Same links with the past.The Accounting Historians Journal 21(2): 136–149.
119.
SowellEM (1973) The Evolution of the Theories and Techniques of Standard Costs. Alabama: University of Alabama Press.
120.
StefańskiK (2014) Wielkie Rody Fabrykanckie w Łodzi I ich Rola w Ukształtowaniu Oblicza Miasta. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy.
121.
SzackiJ (2012) Historia Myśli Socjologicznej. Wydanie Nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
122.
SzychtaA (2020) An examination of nineteenth-century Polish handbooks on factory accounting. Accounting History25(2): 311–339.
123.
SzychtaA (2018a) Budżetowanie w przedsiębiorstwach według polskich publikacji wydanych do 1939 r. In: SojakS (ed) Abacus - Od Richarda Fitz Nigela do Jana Falewicza. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pp.129–152.
124.
SzychtaA (2018b) Management accounting practices in developing countries since the 1990s: The case of Poland. Zeszyty Teoretyczne Rachunkowości99(155): 119–148.
125.
SzychtaAJędrzejewskiSTurzyńskiM (2018) Rachunkowość w Polsce w Okresie Międzywojennym 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwo Nieoczywiste.
126.
SzyllerA (1828) Do dziejów buchaltera w Polsce. Buchalter Polski1: 5–7.
127.
TaubeG (1928) Racjonalna organizacja rozwoju wielkiej Warszawy. Przegląd Organizacji3: 57–60.
128.
TomanekF (1935) Przebudowa życia gospodarczego a rachunkowość. Referat wygłoszony na I regionalnym Zjeździe Księgowych Okręgu Lwowskiego w dniu 1 września 1935 r. Warszawa.
129.
WaczyńskiW (1939) Budżet przedsiębiorstw komunalnych. Czasopismo Księgowych w Polsce7–8: 216–228.
130.
WitowskiJ (1938) Obliczanie Kosztów Własnych. Warszawa: wydanie II.
131.
ŻarnowskiJ (1992b) Społeczeństwo polskie. In: SuchodolskiB (ed) Historia Nauki Polskiej. Tom V 1918–1951. Część I. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolisńskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, pp. 11–35.
132.
ŻarnowskiJ (1992a) Polska 1918–1939 Praca-Technika-Społeczeństwo. Warszawa: Ksiązka i Wiedza.
133.
ZimnovitchH (1997) The development of standard costing at Saint-Gobain, 1920–60: Forty years of quarantine?Accounting, Business & Financial History27(3): 347–365.
