This paper explores the interplay between citizenship education and the promotion of national consciousness in Belgium’s teacher training institutions from 1918 to 1950, with particular attention to the aftermaths of the First and Second World Wars. Analyzing archival materials from two Flemish teacher training colleges—the Episcopal Normal School Saint-Joseph in Torhout and the State Normal School in Lier—this study investigates how post-war educational discourses and practices in Belgium were shaped by —at times conflicting—impulses toward national patriotism, regional nationalism and international solidarity. Specifically, the paper examines the tensions in citizenship education arising from divergent historical perspectives, including patriotic fervor, regional Flemish identity, and post-war internationalism, which influenced the training of teachers as agents of civic and moral formation. Findings reveal that teacher training curricula were not only mechanisms for instilling patriotic values but also sites of ideological contestation, reflecting the ambiguities surrounding national consciousness and identity in a linguistically and ideologically divided country. The study contributes to international scholarship on the role of education in shaping national identity and post-conflict civic recovery, shedding light on the uniqueness of Belgium in the political project of nation-building through the mediation of its schooling system.
State Archives of Antwerp (SAA). Archive of the Public Teacher Training College of Lier. File numbers:
2.
9 “Jaarverslagen met briefwisseling. 1935–1937, 1942–1946.”
3.
24 “Ingekomen brieven van het Ministerie van Kunsten en Wetenschappen en vanaf maart 1933 van het Ministerie van Openbaar Onderwijs. 1915–1918.”
4.
647 “Verslagen van voordrachten gehouden door leerkrachten van de Rijksnormaalschool van Lier. 2 maart 1920—1 juni 1930).”
5.
681 “Briefwisseling en ministeriële omzendbrieven over de uitwisseling van leerlingen met het buitenland. 1938–1946.”
6.
682 “Briefwisseling over de epuratiemaatregelen die werden getroffen ten aanzien van (voormalige) leerlingen van de Rijksnormaalschool van Lier als gevolg van hun houding tijdens de Duitse bezetting in de periode mei 1940— september 1944.”
7.
1123 “Stukken betreffende het Rode Kruis en anti-alcoholschooldagen. 1915–1946.”
8.
1125 “Ministeriële omzendbrieven betreffende het Belgisch comité voor Schoolpropaganda van de Volkenbond.”
9.
1132 “Briefwisseling en ministeriële omzendbrieven betreffende (vaderlandslievende) plechtigheden. 1934, 1938–1954.”
10.
1141 “Briefwisseling over spreekbeurten over ‘staatsburgerlijke opvoeding’ gehouden door politieke personaliteiten.”
11.
State Archives of Ghent (SAG). Archive of the Public Teacher Training College of Ghent. File numbers:
12.
530 “Verslagen van didactische uitstappen en van de voordrachten van de leerkrachten, 1905–1939.”
13.
VIVES. Archive of the Episcopal Normal School Torhout. File numbers:
AertsKLuytenDDrossensP, et al. (2017) Was opa een nazi? Speuren naar het oorlogsverleden. Tielt: Lannoo.
19.
AndreasenKEYdesenC (2015) Educating for peace: The role and impact of international organisations in interwar and post-war Danish school experiments, 1918–1975. Nordic Journal of Educational History2(2): 3–25.
20.
BechetC (2008) La révision pacifiste des manuels scolaires. Les enjeux de la mémoire de la guerre 14–18 dans l’enseignement belge de l’Entre-deux-guerres. Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis20: 49–101.
21.
BeertsK (1989) Het beeld van de Eerste Wereldoorlog in de Belgische geschiedenishandboeken voor het middelbaar onderwijs van 1919 tot 1985. Master’s Thesis, Katholieke Universiteit Leuven, Belgium.
22.
BenvindoBPeetersE (2011) Scherven van de oorlog: De strijd om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, 1945–2010. Antwerpen: Bezige Bij.
23.
CarensJH (2000) Culture, Citizenship, and Community. A Contextual Exploration of Justice as Evenhandedness. Oxford: Oxford University Press.
24.
CeurremansK (1933) De Normaalschool. In: De Opvoedkundige beweging in Vlaanderen na den Oorlog. Antwerpen: De Sikkel.
25.
CourtoisL (2018) ‘Des écoles sans Dieu et des maîtres sans foi, délivrez-nous Seigneur’: Les évêques belges et la première guerre scolaire en Belgique (1897–1884). In CondetteJ-F (ed.) Éducation, Religion, Laïcité (xvie-xxe s.). Continuités, tensions et ruptures dans la formation des élèves et des enseignants. Lille : Publications de l’Institut de recherches historiques du Septentrion, pp.355–362.
26.
ClaesEDe LaetTDe WitteK, et al. (2019) Module 1: Onderwijsbeleid en -organisatie in Vlaanderen: een algemeen kader met juridische en historische perspectieven. In: ElenJThysA (eds) Leren in Maatschappelijk Betrokken Onderwijs. Basisinzichten voor leraren nu en in de toekomst. Leuven: Leuven University Press, pp.1–58.
27.
D’AmicoPawlewicz DGuidenA (2020) Teachers and the question of profession. In: FitzgeraldT (ed.) Handbook of Historical Studies in Education. Singapore: Springer, pp.373–386.
28.
D’EspallierV (1946) Waarheen met de school. Antwerpen: Standaard.
29.
De ClerckKDe GraeveBSimonF (1984) Dag meester, goedemorgen zuster, goedemiddag juffrouw: facetten van het volksonderwijs in Vlaanderen (1830–1940). Tielt: Lannoo.
30.
De CosterF (2014) “En, hoe was het op school vandaag?” De beeldvorming en representatie van de Eerste Wereldoorlog in Nederlandstalige handboeken bestemd voor de lagere school gedurende het interbellum en de jaren 1950 en 1960. Master’s Thesis, Universiteit Gent, Belgium.
De VroedeM (1967). Bernard Schreuder, de eerste directeur van de Rijkskweekschool te Lier. ’t Land van Ryen: 23–32.
34.
DecatF (1987) De Tweede Wereldoorlog in Belgische geschiedenishandboeken voor het secundair onderwijs. Master’s Thesis, Katholieke Universiteit Leuven, Belgium.
35.
DecoeneA (1919) Staatsburgerlijke en Maatschappelijke Opvoeding. Brugge: J. Houdmont-Carbonez.
36.
DemanH (1933) Enkele bladzijden historiek. Ontstaan en groei der V.O.V. In: De Opvoedkundige Beweging in Vlaanderen na den Oorlog. Antwerpen: De Sikkel.
37.
DeneckereG (2015). De taalpolitiek van Willem I en Leopold I: een review van recent historisch onderzoek. Wetenschappelijke Tijdingen op het Gebied van de Geschiedenis van de Vlaamse Beweging74(3): 198–217.
38.
DepaepeM (2002) The practical and professional relevance of educational research and pedagogical knowledge from the perspective of history: Reflections on the Belgian case in its international background. European Educational Research Journal1(2): 360–379.
39.
DepaepeMDamsKDe VroedeM, et al. (2000) Order in Progress: Everyday Education Practice in Primary Schools, Belgium, 1880–1970. Leuven: Leuven University Press.
40.
DepaepeMDe VroedeMSimonF (1993) Geen trede meer om op te staan. De maatschappelijke positie van onderwijzers en onderwijzeressen tijdens de voorbije eeuw. Brussel: Uitgeverij Pelckmans.
41.
DepaepeMSmeyersP (2008) Educationalization as an ongoing modernization process. Educational Theory58(4): 379–389.
42.
DusselI (2013) The assembling of schooling: Discussing concepts and models for understanding the historical production of modern schooling. European Educational Research Journal12(2): 176–189.
43.
FeysRDemarestPTangheB, et al. (2013) 175 jaar lerarenopleiding Torhout. Brugge: Die Keure.
44.
FraserJW (2007) Preparing America’s Teachers: A History. New York: Teachers College Press.
45.
GreversH (2013) Van landverraders tot goede vaderlanders: de opsluiting van collaborateurs in Nederland en België, 1944–1950. Amsterdam: Balans.
46.
GrootaersD (1998) Histoire de l’enseignement en Belgique. Bruxelles: CRISP.
HensTVanden BorreS (2015) Oorlog in tijdens van vrede: de Eerste Wereldoorlog in de klas 1919–1940. Kalmthout: Pelckmans.
49.
HofstetterRÉrhise (eds) (2022) Le Bureau international d’éducation, matrice de l’internationalisme éducatif. Brussels: Peter Lang Verlag.
50.
HofstetterRSchneuwlyB (2013) The International Bureau of Education (1925–1968): A platform for designing a chart of world aspirations for education. European Educational Research Journal12(2): 215–230.
51.
JanssenswillenP (2008) De ‘Heeren Professors’: het lerarenprofiel in het middelbaar onderwijs voor jongens in de provincie Limburg, 1878–1970. In: DepaepeMHenkensBLeonM, et al. (eds) Over het mooie en het nuttige: bijdragen over de geschiedenis van het onderwijs en opvoeding. Antwerpen: Garant, pp.105–121.
52.
KestereIWolhuterCLozanoR (2013) The visual image of the teacher: A comparative study. Acta Paedagogica Vilnensia30: 92–103.
53.
KymlickaWNormanW (2000) Citizenship in culturally diverse societies: Issues, contexts, concepts. In: KymlickaWNormanW (eds) Citizenship in Diverse Societies. Oxford: Oxford Academic, pp.1–42.
54.
LagrouP (1999) The Legacy of Nazi Occupation: Patriotic Memory and National Recovery in Western Europe, 1945–1965. Cambridge: Cambridge University Press.
55.
LeftyL (2020) Teacher education and teacher’s colleges. In: FitzgeraldT (ed.) Handbook of Historical Studies in Education. Singapore: Springer, pp.357–371.
LobbesT (2017) Verleden zonder stof: Strijd om het geschiedenisonderwijs in België (1945–1989). Gent: Academia Press.
58.
MahieuL (2010) De repressie in het katholiek lager onderwijs na de Tweede Wereldoorlog in het bisdom Brugge. Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis147(1): 159–200.
59.
MatasciDDonatoDiPaolaM (2018) Humanités et citoyenneté: l’enseignement des lettres et des langues en France, en Suisse et en Belgique au XIXe siècle. Histoire de l’éducation149(1): 9–20.
60.
Ministry of Science and Arts (1921) Van de Opvoedende Taak der Lagere School zoals die bepaald wordt bij artikel 21 der lager-onderwijswet. Brussel: Drukkerij Th. Lombaerts.
61.
NóvoaA (2000) Ways of saying, ways of seeing. Public images of teachers (19th–20th centuries). Paedagogica Historica36(1): 20–52.
62.
RoldánVera EFuchsE (2019) Introduction: The transnational in the history of education. In: RoldánVera EFuchsE (eds) The Transnational in the History of Education. Global Histories of Education. Cham: Palgrave Macmillan, pp.1–47.
63.
RousmaniereK (2019) The history of school teachers and administrators. In: RuryJTamuraE (eds) The Oxford Handbook of the History of Education. New York, NY: Oxford University Press, pp.475–488.
64.
RousmaniereK (2020) Teachers, teaching, and educational change. In: FitzgeraldT (ed.) Handbook of Historical Studies in Education. Singapore: Springer, pp.351–356.
65.
SaeyS (2012) De ‘Groote Oorlog’ in herinneringseducatie over het Vlaams secundair onderwijs (1970–heden). Master’s Thesis, Katholieke Universiteit Leuven, Belgium.
66.
SchneuwlyBDarme-XuAExtermannB, et al. (2022) Des pratiques éducatives langagières au service de la compréhension internationale?. In: HofstetterRÉrhise (eds) Le Bureau international d’éducation, matrice de l’internationalism éducatif. Brussels: Peter Lang Verlag, pp.337–362.
67.
SchugurenskyD (2010) Citizenship and immigrant education. In: PetersonPBakerEMcGawB (eds) International Encyclopedia of Education, 3rd edn.Amsterdam, Netherlands: Elsevier, pp.113–119.
68.
SkeyM (2011) National Belonging and Everyday Life: The Significance of Nationhood in an Uncertain World. New York: Palgrave Macmillan.
69.
TarozziMRapanàFGhirottiL (2013) Ambiguities of citizenship. Reframing the notion of citizenship education. Journal of Theories and Research in Education8(1): 201–218.
70.
TröhlerD (2020a) History and historiography. Approaches to historical research in education. In: FitzgeraldT (ed.) Handbook of Historical Studies in Education. Singapore: Springer, pp.13–28.
71.
TröhlerD (2020b) National literacies, or modern education and the art of fabricating national minds. Journal of Curriculum Studies52(5): 620–635.
72.
TröhlerDPopkewitzTLabareeD (eds) (2011) Schooling and the Making of Citizens in the Long Nineteenth Century: Comparative Visions. New York, London: Routledge.
73.
TyssensJ (1993) Strijdpunt of pasmunt? Levensbeschouwelijk links en de schoolkwestie, 1918–1940. Brussel: VUB Press.
74.
TyssensJ (1998) Om de schone ziel van ’t kind . . . Het onderwijsconflict als een breuklijn in de Belgische politiek. Gent: Provincie Oost-Vlaanderen.
Van GinderachterMBeyenM (eds) (2012) Nationhood From Below. Europe in the Long Nineteenth Century. New York: Palgrave Macmillan.
78.
Van NieuwenhuyseKWilsK (2012) Remembrance education between history teaching and citizenship education. Citizenship Teaching and Learning7(2): 157–171.
79.
Van RuyskensveldeS (2016) Wartime Schooling and Education Policy in the Second World War: Catholic Education, Memory and the Government in Occupied Belgium. London: Palgrave Macmillan.
VeugelersWde GrootI (2019) Theory and practice of citizenship education. In: VeugelersW (ed.) Education for Democratic Intercultural Citizenship. Leiden, Boston: Brill Press, pp.14–41.
WalzerM (1983) Spheres of Justice: A Defence of Pluralism and Equality. Oxford: Martin Robertson.
84.
WillemsB (2014) Inventaris van het archief van de Rijksnormaalschool van Lier en het Hoger Pedagogisch Instituut van het Gemeenschapsonderwijs van Lier (1914–1994). Brussel: Algemeen Rijksarchief.
85.
WilsL (1985) De taalpolitiek van Willem I. WT. Tijdschrift over de geschiedenis van de Vlaamse beweging44(4): 193–201.
86.
WilsL (2009) Van de Belgische naar de Vlaamse Natie: een geschiedenis van de Vlaamse Beweging. Leuven: Acco.
87.
WilsK (2020) A war to learn from: Commemorative practices in Belgian schools after world war I. In: VerpoestLEngelenLHeynickxRetal (eds) Revival After the Great War: Rebuild, Remember, Repair, Reform. Leuven: Leuven University Press, pp.179–96.
88.
WinterJ (2006) Remembering War: The Great War Between Memory and History in the Twentieth Century. New Haven: Yale University Press.
