This article investigates the firewood collection strategies at late Mesolithic and early and middle Neolithic Dutch wetland sites dating to 5500—3400 cal BC. It provides an overview of published and unpublished data of unworked, uncarbonised wood and wood charcoal from 15 sites in 3 regions. It is assumed that the unworked wood primarily represents the natural vegetation. The comparison of the wood and charcoal shows that the main factor influencing firewood collection is availability, as indicated by the use of a broad range of taxa and the predominant use of the most common taxa (primarily Alnus glutinosa ). There are additional indications of selective use and avoidance of taxa for fuel that vary between the regions. The preliminary comparison of data from sites without and with domesticates does not show any differences in fuel use that can be related to the Neolithisation process, suggesting that human impact did not change to any extent during the investigated period.
Asouti, E. and Austin, P.2005: Reconstructing woodland vegetation and its exploitation by past societies, based on the analysis and interpretation of archaeological wood charcoal macro-remains. Environmental Archaeology10 (1), 1-18.
2.
Bakels, C.C. and Beurden, L.M. van 2001: Archeobotanie. In Louwe Kooijmans, L.P., editor, Archeologie in de Betuweroute. Hardinxveld-Giessendam Polderweg, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek , 325-78.
3.
Bakels, C.C., Alkemade, M.J. and Vermeeren, C.E.1993: Botanische Untersuchungen in der Rössener Siedlung Maastricht-Randwijck. Archaeo-Physika13, 35-48.
4.
Bakels, C.C., Beurden, L.M. van and Vernimmen, T.J.J.2001: Archeobotanie. In Louwe Kooijmans, L.P., editor, Archeologie in de Betuweroute. Hardinxveld-Giessendam De Bruin, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek , 369-434.
5.
Bastiaens, J., Deforce, K., Klinck, B., Meersschaert, L., Verbruggen, C. and Vrydaghs, L.2005: Palaeobotanical analyses. In Crombé, Ph., editor, The Last Hunter-Gatherer-Fishermen in Sandy Flanders (NW Belgium), Acedemia Press, 251-78.
6.
Brinkkemper, O., Hogestijn, W.-J., Peeters, H., Visser, D. and Whitton, C.1999: The Early Neolithic site at Hoge Vaart, Almere, The Netherlands, with particular reference to non-diffusion of crop plants, and the significance of site function and sample location. Vegetation History and Archaeobotany8, 79-86.
7.
Carmiggelt, A. and Schulten, P.J.W.M.2002: Veldhandleiding archeologie, College voor de Archeologische Kwaliteit.
8.
Casparie, W.A., Mook-Kamps, B., Palfenier-Vegter, R.M., Struijk, P.C. and Zeist, W. van 1977: The palaeobotany of Swifterbant. Helinium17, 28-55.
9.
Castelletti, L. and Stäuble, H.1997: Holzkohlenuntersuchungen zu ur - und frühgeschichtlichen Siedlungen der Aldenhovener Platte und ihrer Umgebung (Niederrheinische Bucht) . In Lüning, J., editor, Studien zur neolitischen Besiedlung der Aldenhovener Platte und ihrer Umgebung , Rheinland-Verlag, 685-714.
10.
Chabal, L.1988: L’étude paléoécologique de sites protohistoriques à partir des charbons de bois: la question de l’unité de mesure. In Hackens, T., Munaut, A.V. and Till, C., editors, Wood and Archaeology , Oleffe, 189-205.
11.
Deforce, K. and Bastiaens, J.2007: The Holocene history of Taxus baccata (yew) in Belgium and neighbouring regions. Belgian Journal of Botany140, 222-37.
12.
Dufraisse, A.2008: Firewood management and woodland exploitation during the Late Neolithic at Lac de Chalain (Jura, France). Vegetation History and Archaeobotany17, 199-210.
13.
Gehasse, E.F.1995: Ecologisch-archeologisch onderzoek van het Neolithicum en de Vroege Bronstijd in de Noordoostpolder met de nadruk op vindplaats P14. Unpublished Ph.D. thesisUniversity of Amsterdam.
14.
Gotjé, W.2001: Bodemkunde en landschapsecologie III. In Hogestijn, J.W.H. and Peeters, J.H.M., editors, De mesolithische en vroeg-neolithische vindplaats Hoge Vaart-A27 (Flevoland), Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, volume 9, 1-92.
15.
Groenman-van Waateringe, W.1988: Bosbestanden en houtgebruik in West-Nederland in IJzertijd, Romeinse tijd en Middeleeuwen. In Bloemers, J.H.F., editor, Archeologie en oecologie van Holland tussen Rijn en Vlie, Van Gorcum, 132-53.
16.
Haaster, H. van2008: Paleoecologisch onderzoek aan een Neo-/Mesolithische vindplaats bij Alblasserdam-Nieuw Kinderdijk. BIAXiaal326, 1-18.
17.
Hather, J.G. and Mason, S.L.R.2002: Introduction: some issues in the archaeobotany of hunter-gatherers . In Mason, S.L.R. and Hather, J.G., editors, Hunter-gatherer Archaeobotany. Perspectives from the Northern Temperate Zone, London, pp. 1-14.
18.
Hänninnen, K. and Vermeeren, C.1995: Giant junipers. Houtonderzoek aan een Middenneolithische opgraving te Wateringen, BIAXiaal8, 1-12.
19.
-- 1998: Hout en houtskool van een donk met bewoningssporen uit het midden Neolithicum in Brandwijk (Z.H.). BIAXiaal61, 1-6.
20.
Knörzer, K.-H., Gerlach, R., Meurers-Balke, J., Kalis, A.J., Tegtmeier, U., Becker, W.D. and Jürgens, A.1999: PflanzenSpuren. Archäobotanik im Rheinland. Agrarlandschaft und Nutzpflanzen in Wandel der Zeiten, Rheinland-Verlag .
21.
Kooistra, L.I.2006: Wood and charcoal. In Louwe Kooijmans, L.P. and Jongste, P.F.B., editors, Schipluiden. A Neolithic Settlement on the Dutch North Sea Coast c. 3500 cal BC, Leiden University , 363-74.
22.
-- 2008: Artefacten van hout en bast. In Koot, J.M., Bruning, L. and Houkes, R.A., editors, Ypenburg-locatie 4. Een nederzetting met grafveld uit het Midden-Neolithicum in het West-Nederlandse Kustgebied. Station Drukwerk Leiden, pp. 269-275.
23.
Kooistra, L.I. and Hänninen, K.2008: Hout en houtskool. In Koot, J.M., Bruning, L. and Houkes, R.A., editors, Ypenburg-locatie 4. Een nederzetting met grafveld uit het Midden-Neolithicum in het West-Nederlandse Kustgebied. Station Drukwerk Leiden, pp. 345-61.
24.
Kooistra, M.J.2008: Micromorfologie. In Koot, J.M., Bruning, L. and Houkes, R.A., editors, Ypenburg-locatie 4. Een nederzetting met grafveld uit het Midden-Neolithicum in het West-Nederlandse Kustgebied. Station Drukwerk Leiden, pp. 59-70.
25.
Kreuz, A.1992: Charcoal from ten early Neolithic settlements in Central Europe and its interpretation in terms of woodland management and wildwood resources. Bulletin de la Société Botanique de France139, 383-94.
26.
Kreuz, A.2008: Closed forests or open woodland as natural vegetation in the surroundings of Linearbandkeramik settlements? Vegetation History and Archaeobotany17, 51-64.
27.
Louwe Kooijmans, L.P.2003: The Hardinxveld sites in the Rhine/Meuse delta, the Netherlands, 5500-4500 cal BC. In Larsson, L.,Knutsson, K.,Loeffler, D. and Åkerlund, A., editors, Mesolithic on the move, Oxbow Books, pp. 608-24.
28.
-- 2007: The gradual transition to farming in the Lower Rhine Basin . In Whittle, A. and Cummings, V., editors, Going over: the Mesolithic-Neolithic transition in north-west Europe, Open University Press , pp. 287-309.
29.
Louwe Kooijmans, L.P. and Kooistra, L.2006: Wooden artefacts. In Louwe Kooijmans, L.P. and Jongste, P.F.B., editors, Schipluiden. A Neolithic settlement on the Dutch North Sea Coast c. 3500 cal BC, Leiden University , pp. 225-51.
30.
Maes, B.2006: Inheemse bomen en struiken in Nederland en Vlaanderen. Herkenning, verspreiding, geschiedenis en gebruik. Boom .
31.
Meirsman, E. and Moree, J.M. in cooperation with Brinkhuizen, D.C., Brinkkemper, O., Rijn, P. van and Zeiler, J.T.2006: Barendrecht Vrijenburg vindplaats 20.125. Een documenterend en waarderend onderzoek van archeologische sporen uit het Neolithicum d.m.v. een proefsleuf, Rotterdam. BOORrapporten264, 1-44.
32.
Newman, C., O’Connell, M., Dillon, M. and Molloy, K.2007: Interpretation of charcoal and pollen data relating to a Late Iron Age ritual site in eastern Ireland: a holistic approach. Vegetation History and Archaeobotany16(5), 349-65.
33.
Out, W.A.2008a: Growing habits? Delayed introduction of crop cultivation at marginal Neolithic wetland sites. Vegetation History and Archaeobotany17(1), 131-38.
34.
-- 2008b: Selective use of Cornus sanguinea L. (red dogwood) for Neolithic fish traps in the Netherlands. Environmental Archaeology13(1), 1-10.
35.
-- 2008c: Gathered food plants at Dutch Mesolithic and Neolithic wetland sites. In Baker, S., Allen, M., Middle, S. and Poole, K., editors, Conference Proceedings Food and Drink in Archaeology: a Postgraduate Conference, Prospect Books, pp. 84-95.
36.
-- 2009: Sowing the seed? Human impact and plant subsistence in Dutch wetlands during the Late Mesolithic and Early and Middle Neolithic (5500-3400 cal BC). Archaeological Studies Leiden University, 18.
37.
Raemaekers, D.C.M., Bakels, C.C., Beerenhout, B., Gijn, A.L. van, Hänninen, K., Molenaar, S., Paalman, D., Verbruggen, M. and Vermeeren, C.1997: Wateringen 4. A settlement of the Middle Neolithic Hazendonk 3 Group in the Dutch coastal area. Analecta Praehistorica Leidensia29, 143-91.
38.
Rieffe, E.C., Kooistra, L.I., Dijk, J. van and Beurden, L. van2006: AHR-I. In Bulten, E.E.B. and Boonstra, M., editors, Archeologisch onderzoek in- en effluentleidingen afvalwaterzuivering Haagse Regio, Gemeente Den Haag, Afdeling Archeologie, rapport0619, pp. 206-59.
39.
Rijn, P. van and Kooistra, L.I.2001: Hout en houtskool: het gebruik van hout als constructiemateriaal en brandstof. In Hogestijn, J.W.H. and Peeters, J.H.M., editors, De mesolithische en vroeg-neolithische vindplaats Hoge Vaart-A27 (Flevoland), Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, volume 15, pp 1-103.
40.
Robinson, D.E.2007: Exploitation of plant resources in the Mesolithic and Neolithic of southern Scandinavia. From gathering to harvesting. In Colledge, S. and Conolly, J., editors, The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe, Left Coast Press, pp. 359-74.
41.
Shackleton, C.M. and Prins, F.1992: Charcoal analysis and the principle of least effort - a conceptual model. Journal of Archaeological Science19, 631-37.
42.
Spek, T., Bisdom, E.B.A. and Smeerdijk, D.G. van2001: Bodemkunde en landschapsecologie I. In Hogestijn, J.W.H. and Peeters, J.H.M., editors, De mesolithische en vroeg-neolithische vindplaats Hoge Vaart-A27 (Flevoland), Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, volume 7, pp. 1-143.
43.
Vanmontfort, B.2004: Converging worlds. The Neolithisation of the Scheldt Basin during the late fifth and early fourth millennium cal BC. Ph.D. thesisKatholieke Universiteit Leuven.
44.
Verlinde, A.D. and Newell, R.R.2006: A multi-component complex of Mesolithic settlements with Late Mesolithic grave pits at Mariënberg in Overijssel. In Groenewoudt, B.J., Heeringen, R.M. van, Scheepstra, G.H., editors, Het zandeilandenrijk van Overijssel, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek , pp. 83-270.
