Around 1900 neurasthenia received much attention in both the medical world and society at large. Based on professional publications by Dutch psychiatrists and neurologists and on patient records from the Rhijngeest sanatorium near Leiden in the Netherlands, this article addresses the meanings and interpretations of this nervous disorder as put forward by doctors and patients. We argue that their understanding of this disorder was determined not only by medical views, but also by social-cultural factors and prevailing gender norms.
‘Rhijngeest’. Sanatorium voor Zenuwzieken van de Gemeente Leiden te Oegstgeest [n.d. [1924–7], unpaginated], Library Municipal Archive Leiden.
2.
Verslag omtrent de toestand van het Sanatorium voor Zenuwlijders ‘Rhijngeest’ gedurende het jaar 1903, 1905, 1908, 1910.
3.
van AndelAH (1901) Les Établissements pour le traitement des maladies mentales et des affections nerveuses des Pays-Bas, des colonies Néerlandaises et de la Belgique en 1900. Leiden, Antwerpen: Van Doesburgh, De Nederlandsche Boekhandel.
4.
BeardGM (1880) A Practical Treatise on Nervous Exhaustion (Neurasthenia): Its Symptoms, Nature, Sequences, Treatment. London: Lewis.
5.
BeardGM (1881) American Nervousness. Its Causes and Consequences. New York: Putnam.
6.
van DeventerJ (1896) Bijdrage tot de leer van den waanzin op neurasthenischen bodem. In: Feestbundel uitgegeven door de Nederlandsche Vereeniging voor Psychiatrie ter eere van haar 25-jarig bestaan. ’s-Hertogenbosch: C.N. Teulings.
7.
van DeventerJ (1899) Bijdrage tot het begrip der insania neurasthenica. Psychiatrische en Neurologische Bladen3: 487–492.
8.
DonkerslootNB (1881) De krankzinnigheid: haar wezen, oorzaken, verschijnselen en voorbehoeding, in populairen vorm geschetst. Amsterdam: Centen.
9.
DornblüthO (1903) Hoe verkrijgt men gezonde zenuwen?Utrecht: W. Honig.
10.
van Erp Taalman KipMJ (1904) De diagnose der neurasthenie. Psychiatrische en Neurologische Bladen8: 43–52.
11.
van Erp Taalman KipMJ (1912) De behandeling van functioneele neurosen. Amsterdam: Scheltema & Holkema.
12.
FontijnJ (1983) Leven in extase. Opstellen over mystiek en muziek, literatuur en decadentie rond 1900. Amsterdam: Querido.
13.
Gijswijt-HofstraM (2001a) Introduction: cultures of neurasthenia from Beard to the First World War. In: Gijswijt-HofstraPorter, 2001: 1–30.
14.
Gijswijt-HofstraM (2001b) In search of Dutch neurasthenics from the 1880s to the early-1920s. In: Gijswijt-HofstraPorter, 2001: 279–308.
15.
Gijswijt-HofstraM (2008) Dutch neurasthenics revisited: the case of Rhijngeest from 1903 until 1914. In: de BlécourtW (ed.) Sisters of Subversion. Histories of Women, Tales of Gender. A Festschrift. Amsterdam: AMB, 76–90.
16.
Gijswijt-HofstraMPorterR (eds) (2001) Cultures of Neurasthenia from Beard to the First World War. Amsterdam, New York: Rodopi.
17.
GilmanSLChamberlainE (eds) (1985) Degeneration. The Dark Side of Progress. New York: Columbia University Press.
18.
GoslingFG (1987) Before Freud. Neurasthenia and the American Medical Community 1870–1910. Urbana, Chicago: University of Illinois Press.
19.
HermansHSchmidtS (1996) De traumatische neurose. Een sociaal-historische verkenning. Amsterdams Sociologisch Tijdschrift23: 525–550.
20.
Huddleston SlaterB [1935] Gids Nederlandsche sanatoria en herstellingsoorden. The Hague: Ten Hagen.
21.
HuetWG (1886). Over functioneele neurosen. Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde30 (III): 53–70.
22.
HulstD (1884) Leefregels voor Zenuwlijders. Haarlem: Vonk.
23.
HutschemaekersG (1990) Neurosen in Nederland. Vijfentachtig jaar psychisch en maatschappelijk onbehagen. Nijmegen: SUN.
24.
HutschemaekersG (1993) Variaties in C-groot. De identiteit van het Sanatorium becijferd. In: HutschemaekersGHrachovecC (eds) Heer en heelmeesters. Negentig jaar zorg voor zenuwlijders in het Christelijk Sanatorium te Zeist. Nijmegen: SUN, 81–98.
25.
JelgersmaG (1897) Leerboek der functioneele neurosen. Amsterdam: Scheltema en Holkema.
26.
JelgersmaG (1898) Pathologie en therapie der neurasthenie. Amsterdam: n.p.
27.
JelgersmaG (1907) Die Zivilisation als prädisponierende Ursache für nervöse Krankheiten. Medizische Klinik3(49): 1479–1482.
28.
JelgersmaG (1911) Leerboek der Psychiatrie. Eerste deel specieel gedeelte. Amsterdam: Scheltema & Holkema.
29.
JelgersmaG (1912) Leerboek der Psychiatrie. Tweede deel specieel gedeelte. Amsterdam: Scheltema & Holkema.
30.
JudaM (1905) Hoe moeten wij zenuwziekten en zenuwachtigheid voorkomen? Wat is er tegen te doen?Amsterdam: Meulenhoff.
31.
KemperinkMG (1988) Van observatie tot extase. Sensitivistisch proza rond 1900. Utrecht, Antwerpen: Veen uitgevers.
32.
KemperinkMG (1993) Medische theorieën in de Nederlandse naturalistische roman. De negentiende eeuw17: 115–171.
33.
KemperinkMG (1995) Hysterie in de Nederlandse roman van het fin de siècle. Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde139(43): 2194–2198.
34.
KerkhovenAVijselaarJ (1993) De zorg voor zenuwlijders rond 1900. In: HutschemaekersGHrachovecC (eds.) Heer en heelmeesters. Negentig jaar zorg voor zenuwlijders in het christelijk sanatorium te Zeist. Nijmegen: SUN, 27–59.
35.
Krafft-EbingR von (1903) Gezonde en zieke zenuwen. Amsterdam: C. Bredée.
MicaleMS (1995) Approaching Hysteria: Disease and its Interpretations. Princeton, NJ: Princeton University Press.
38.
MöbiusPJKuileCPter (1884) De zenuwachtigheid. Groningen: Noordhoff & Smit.
39.
NyeRA (1984) Crime, Madness, and Politics in Modern France. The Medical Concept of National Decline. Princeton, NJ: Princeton University Press.
40.
NysLDe SmaeleHTollebeekJWilsK (eds) (2002) De zieke natie. Over medicalisering van de samenleving 1860–1914. Groningen: Historische Uitgeverij.
41.
OosterhuisHGijswijt-HofstraM (2008) Verward van geest en ander ongerief. Psychiatrie en geestelijke gezondheidszorg in Nederland (1870–2005). Houten: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, Bohn Stafleu Van Loghum.
42.
OppenheimJ (1991) Shattered Nerves. Doctors, Patients and Depression in Victorian England. New York, Oxford: Oxford University Press.
43.
PickD (1989) Faces of Degeneration. A European Disorder 1848–1918. Cambridge: Cambridge University Press.
44.
RadkauJ (1998) Das Zeitalter der Nervosität. Deutschland zwischen Bismarck und Hitler. Munich, Vienna: Carl Hanser Verlag.
45.
van RenterghemAW (1898) Bericht omtrent de resultaten, verkregen in de Amsterdamsche Kliniek voor Psychotherapie gedurende het tijdvak: 1893–1897. Psychiatrische en Neurologische Bladen2: 529–537.
46.
van RenterghemAWvan EedenF (1889) Clinique de psycho-thérapie suggestive, fondée à Amsterdam le 15 Août 1887 et dirigée par les docteurs A.W. van Renterghem et F. van Eeden. Compte rendu des résultats obtenus pendant la première période 1887–1889. Brussels: A. Manceaux.
47.
van RenterghemAWvan EedenF (1894) Psycho-thérapie. Communications statistiques, observations cliniques nouvelles. Compte-rendu des résultats obtenus dans la Clinique de psycho-thérapie suggestive d’Amsterdam, pendant la deuxiéme période 1889–1893. Paris: Société d’Éditions Scientifiques.
48.
RooijmansHGM (1998) 99 jaar tussen wal en schip. Geschiedenis van de Leidse Universitaire Psychiatrie (1899–1998). Houten, Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum.
49.
RosenbergCGoldenJ (eds) (1992) Framing Disease: Studies in Cultural History. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.
50.
SchefferJCT (1905) Het sanatorium voor zenuwlijders ‘Rhijngeest’ te Oegstgeest nabij Leiden. Eigen haard: geïllustreerd volkstijdschrift31(11–12): 168–171, 180–183.
51.
SchefferJCT (1906) Voorlezingen over de verpleging van zenuwzieken en krankzinnigen. Haarlem: De Erven F. Bohn.
52.
SchillingF (1900) Hoe bevrijd ik mij van mijne zenuwachtigheid? Kenteekenen, oorzaken en nieuwe raadgevingen, op geneeskundige gronden berustend, tot vlugge beoordeling en zelfgenezing. The Hague: C. Bredee.
53.
SchneckenbergE (1890) De zenuwachtigheid of zenuwzwakte en hare behandeling zonder geneesmiddelen. Amsterdam: Seyffardt’s Boekhandel.
54.
ShorterE (1992) From Paralysis to Fatigue. The History of Psychosomatic Illness in the Modern Era. New York: Free Press.
55.
ShowalterE (1997) Hystories. Hysterical Epidemics and Modern Culture. New York: Columbia University Press.
56.
SlijkhuisJ (1998) De Nederlandse discussie over de meervoudige persoonlijkheidsstoornis. Psychologie & Maatschappij22: 330–342.
57.
SlijkhuisJ (2001) Blikken op vermoeidheid en overspanning. Een vooruitblik. Psychologie & Maatschappij25: 98–109.
58.
SoesmanFJ (1908). Hygiène van den Geest. Tucht als middel tegen Zenuwzwakte. Rede in verkorten vorm uitgesproken in de Openbare Vergadering van het Hygienisch Genootschap te ‘s-Gravenhage op 8 Januari 1907. The Hague: W.P. Van Stockum en zoon.
59.
SpainkPF (1895) Casuïstische bijdrage voor de wenschelijkheid van Psychiatrische Klinieken. Psychiatrische Bladen13: 35–41.
60.
StephanBH (1896) De behandeling van sommige vormen van zenuwlijden met mestkuren. Amsterdam: W. Versluys.
61.
TellegenAOH (1884) Eenige beschouwingen over krankzinnigheid, hare oorzaken en hare behandeling. Psychiatrische Bladen2: 5–46.
62.
VeldeH te (1989) ‘In onzen verslapten tijd met weeke hoofden’. Neurasthenie, fin de siècle en liberaal Nederland. De Gids152: 14–24.
63.
VeldeH te (1992) Gemeenschapszin en Plichtsbesef. Liberalisme en Nationalisme in Nederland, 1870–1918. The Hague: Sdu.
64.
VijselaarJ (2001) Neurasthenia in the Netherlands. In: Gijswijt-HofstraPorter, 2001: 239–255.
65.
VoorhoeveJ (1905) Zenuwzwakte, hare voorkoming en behandeling. Zwolle: La Rivière & Voorhoeve.
66.
WijsmanJWH (1891) Voorlezingen over psychiatrie voor studenten, artsen en juristen. Amsterdam: Scheltema & Holkema.
67.
WijsmanJWH (1899) Wie is uit een maatschappelijk oogpunt, krankzinnig?Psychiatrische en Neurologische Bladen3: 179–182.
68.
ZbindenH (1907) Raadgevingen aan zenuwlijders. Amsterdam: F. van Rossen.
