This article analyzes the influence of professionalization and the broader process of bureaucratization on female labor participation in the public service sector in early modern towns in the Dutch province of Holland. Contrary to suggestions in other literature, women were found in a broad range of public offices, and developments in this sector did not lead to the exclusion of women in the course of the early modern period. Women were mainly employed in the lowest level jobs in the sector, and their work was barely affected by professionalization. Furthermore, the strong division of labor along gender lines prevented the exclusion of women. Specialization and diversification of work resulted, instead, in an expansion of employment opportunities, not only for men but also for women.
Merry Wiesner, Working Women in Renaissance Germany (New Brunswick, NJ : Rutgers University Press, 1986 ), 75-79, 189; Olwen Hufton, The Prospect before Her: A History of Women in Western Europe, vol. 1, 1500-1800 ( London: Fontana, 1997), 236.
2.
Wiesner, Working Women, 79, 146-47, 189-90; Merry Wiesner, "Spinning Out Capital: Women’s Work in the Early Modern Economy," in Renate Bridenthal, Claudia Koonz, and Susan Stuard, eds., Becoming Visible: Women in European History (Boston: Houghton Mifflin, 1987), 221-50.
3.
Alice Clark, Working Life of Women in the Seventeenth Century, 3rd ed. (London: Cass, 1992), 236-89; Amy Erickson, "Introduction," in Clark, Working Life, xxxiii-xxxiv; Deborah Simonton, A History of European Women’s Work 1700 to Present ( London: Routledge, 1998), 63.
4.
Christina Vanja, "Auf geheiss der Vögtin. Amtsfrauen in hessischen Hospitälern der Frühen Neuzeit," in Heide Wunder and Chistina Vanja, eds., Weiber, Menscher, Frauenzimmer. Frauen in der ländlichen Gesellschaft 1500-1800 (Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 1996).
5.
Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Soziologie, by J. Winkelmann (Tübingen: Mohr , 2002).
6.
See Pieter Wagenaar, Otto van der Meij, and Manon van der Heijden, "Corruptie in de Nederlanden, 1400-1800," Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis2, no. 4 (2005): 3-21; Marc Boone and Walter Prevenier, eds., Public and Private Finances in the Late Middle Ages (Leuven: Garant, 1996); Paul Knevel, Het Haagse bureau. Zeventiende-eeuwse ambtenaren tussen staatsbelang en eigenbelang ( Amsterdam: Bert Bakker, 2001).
7.
A. van Braam, "Bureaucratiseringgraad van de plaatselijke bestuursorganisatie van Westzaandam ten tijde van de Republiek," Tijdschrift voor Geschiedenis 90 (1977): 457-84; J. C. N. Raadschelders, Plaatselijke bestuurlijke ontwikkelingen 1600-1980. Een historisch-bestuurskundig onderzoek in vier Noord-Hollandse gemeenten (Den Haag: VNG-Uitgeverij, 1990); F. P. Wagenaar, "Dat de regeringe niet en bestaet by het corpus van de magistraet van Den Hage alleen," in De Sociëteit van ’s Gravenhage (1578-1802) (Hilversum: Verloren, 1999); Hilde de Ridder-Symoens, "Jan van Rompaey, Max Weber en Bourgondische ambtenaren," in B. C. M. Jacobs and E. C. Coppens, eds., Een rijk gerecht: opstellen aangeboden aan prof.mr.P.L. Nève (Nijmegen: Gerard Noodt Instituut, 1998), 323-39.
8.
Raymond van Uytven, "Stedelijke openbare diensten te Leuven tijdens het Ancien Régime," in Het openbaar initiatief van de gemeenten in België. Historische grondslagen (Ancien Régime), 11th International Colloquium, Spa, September 1-4, 1982. Reeks Historische Uitgaven 8, no. 65 (1984): 21-43.
9.
See P. Blickle, Kommunalismus: Skizzen einer gesellschaftlichen Organisationsform (München: Oldenbourg, 2000), 99-177; Eberhard Isenmann, Die deutsche Stadt im Spätmittelalter 1250-1500. Stadgestalt, Recht, Stadtregiment, Kirche, Gesellschaft, Wirtschaft (Stuttgart: Ulmer, 1988), 131-32, 146-47; J. Kloek and K. Tilmans, eds., Burger. Een geschiedenis van het begrip ‘burger’in de Nederlanden van de Middeleeuwen to t in de 21ste eeuw (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2002); Anita Boele, "‘Om het gemene orbare.’ Referenties aan het algemeen belang door de Hollandse steden en hun landsheer in de late Middeleeuwen (tot 1493)" (bachelor’s thesis, University of Leiden, 2006).
10.
Manon van der Heijden, Geldschieters van de stad. Financiële relaties tussen stad, burgers en overheden 1550-1650 (Amsterdam: Bert Bakker, 2006), 196-203; Manon van der Heijden, "Stadsrekeningen, stedelijke financiën en historisch onderzoek," NEHA-Bulletin 14, no. 2 (1999): 129-66; Marjolein ’t Hart and Manon van der Heijden, "Het geld van de stad. Recente historiografische trends in het onderzoek naar stedelijke financiën in de Nederlanden," Tijdchrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 3, no. 3 (2006): 3-35, 22-25; Pieter Wagenaar and Otto van der Meij, "Een schout in de fout? Fred Rigg’s prismatische model toegepast op de zaak Van Banchem," Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 2, no. 4 (2005): 22-46, 26-28.
11.
J.C.N. Raadschelders , Lokale bestuursgeschiedenis ( Zutphen: Walburg, 1992), 33.
12.
Ibid., 16.
13.
Raadschelders, Plaatselijke bestuurlijke ontwikkelingen, 18; Raadschelders, Lokale bestuursgeschiedenis, 16, 33.
14.
Oud-stadsarchief Rotterdam (hereafter, OSA Rotterdam), no. 839.
15.
Van Uytven, "Stedelijke openbare diensten," 21-43; Raadschelders, Plaatselijke bestuurlijke ontwikkelingen, 56-60; Walter Prevenier, "Synthese van het colloquium," in Openbaar initiatief, 719-43; Van Braam, "Bureaucratiseringsgraad," 457-83.
16.
See Th. Wijsenbeek, Den Haag.Geschiedenis van de stad. De tijd van de Republiek (Zwolle: Waanders Uitgevers , 2005); Willem Frijhof and Hubert Nusteling en Marijke Spies, eds., Geschiedenis van Dordrecht van 1572 tot 1813 (Hilversum : Verloren, 1998); Willem Frijhoff and Maarten Prak, eds., Geschiedenis van Amsterdam. Centrum van de wereld 1578-1650 (Amsterdam: SUN, 2004).
17.
P. H. A. M. Abels, Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis (Hilversum: Verloren, 2002), 401; C. J. de Lange van Wijngaarden, Geschiedenis en beschrijving der Stad van Goude (Gouda: Van Goor, 1879), 18; H. A. J. Maassen, Tussen commercieel en sociaal krediet. De ontwikkeling van de Bank van lening in Nederland. Van Lombard tot Gemeentelijke kredietbank 1260-1940 (Hilversum: Verloren, 1994), 116-17, 290; Van der Heijden, Geldschieters van de stad, 44-46; Arie van der Schoor, Stad in aanwas. Geschiedenis van Rotterdam tot 1813 (Zwolle: Waanders, 1999), 216-20.
18.
Van der Schoor, Stad in aanwas, 149-90.
19.
See also Pieter Wagenaar, "Haagse bestuurders en ambtenaren," in Wijsenbeek, Den Haag, 90-120, 102.
20.
J. H. Unger and W. Bezemer , eds., De oudste stadsrekeningen van Rotterdam. Bronnen voor de geschiedenis van Rotterdam III (Rotterdam: Van Waesberge, 1899), 280; OSA Rotterdam, ordinaris rekening 1800, no. 3335, fol. 222-221.
Arie van Steensel , "Het personeel van de laatmiddeleeuwse steden Haarlem en Leiden, 1428-1572,"Jaarboek voor Middeleeuwse geschiedenis9 (2006): 236-38.
23.
See for corruption of bailiffs, Wagenaar en Van der Meij, "Een schout in de fout," 22-46; J. H. W. Unger, De regeering van Rotterdam 1328-1892. Bronnen voor de geschiedenis van Rotterdam I (Rotterdam: Van Waesberge, 1892), 34.
24.
Van der Schoor, Stad in aanwas, 367-70; Unger, De regeering van Rotterdam, 23-24.
Tom Nieuwenhuis, Vroedmeesters, vroedvrouwen en verloskunde in Amsterdam 1746-1805 (Amsterdam: Het Spinhuis, 1995); Helena Adelheid van der Borg, Vroedvrouwen: beeld en beroep. Ontwikkelingen in het vroedvrouwschap in Leiden, Arnhem, ’s-Hertogenbosch en Leeuwarden, 1650-1865 (Wageningen: Wageningen Academic Press, 1992), 57-60.
29.
Woordenboek der Nederlandse Taal, pt. 24 (Leiden, 1987), 842-55; Nieuwenhuis, Vroedmeesters, 7.
30.
GAR, OSA, no. 3335, fol. 222-225; Van der Borg, Vroedvrouwen, 124.
31.
Carin Gaemers , "Stadsvroedvrouwen in Gouda, 1756-1806," De Schatkamer16 ( 2002): 33-60; Van der Borg, Vroedvrouwen, 118-19, 124-25.
32.
Nieuwenhuis, Vroedmeesters, 68, 82; Van der Borg, Vroedvrouwen, 145.
33.
Thera Wijsenbeek has made a first overview of Holland’s female public servants: Thera Wijsenbeek, "Van priseersters tot protituées. Beroepen van vrouwen in Delft en Den Haag in de achttiende eeuw," Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis8 ( 1987): 173-201, 191-92.
34.
OSA Rotterdam, no. 839, May 1 1680-April 30, 1727; no. 807, 1693-1717; no. 808, 1716-1730.
35.
Members of the guilds and admissianten were left out here.
36.
Wiesner, Working Women, 37-38; ChristinaVanja, "Amtsfrauen in Hospitälern des Mittelalters und der Frühen Neuzeit," in Bea Lundt, ed., Vergessene Frauen an der Ruhr. Von Herscherinnen und Hörigen, Hausfrauen und Hexen, 800-1800 (Köln: Böhlau, 1992), 195-209; Marjorie Keniston McIntosh, Working Women in English Society, 1300-1620 (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 45-46, 115-16.
37.
Raadschelders, Lokale bestuursgeschiedenis, 33. The following overview of the work of women in service of the city is based on various sources: Gouda: SAMH, OAG, nos. OAG 195-219 and 274-78; 440, 444, 1163, 1246, 1297, 1374, 1444, 1456, 5038. Rotterdam: OSA nos. 851, 808; Unger, Bronnen; Unger and Bezemer, De oudste stadsrekeningen; OSA, Lijst van ampten en beneficien dependerende van ’t College van de Vroedschap, nos. 3156, 3232, 3335, 839, 807, 808. Leiden: Regionaal Archief Leiden (hereafter, RAL), Stadsarchief II (hereafter, SAII) nos. 934, 961, 968, 970-73, 996-98, 1008-10.
38.
An interesting exception was the female burghomaster of Namen (Belgium), who succeeded her husband from 1734 to 1748. Her appointment was probably related to her financial support of the town; see R. Boumans, "De ambtenaren. Wethouders en stedelijke functionarissen in de 16e, 17e en 18e eeuw," in J. L. Broekx, ed., Flandria Nostra. Ons land en ons volk, zijn standen en beroepen door de tijden heen (Antwerpen: Standaard-boekhandel, 1960), pt. 5, 395-424, 410-11.
39.
SAMH, OAG, nos. 203, 27-12-1713, 205, 23-12-1734, 210, 5-1-1756. See, for example, RAL, SAII no. 53, 28-8-1620; no. 55, 11-11-1623.
40.
Raadschelders, Lokale bestuursgeschiedenis, 20.
41.
Unger and Bezemer, De oudste stadsrekeningen, 225-285; no. 807-808, 839.
42.
Unger and Bezemer, De oudste stadsrekeningen, 194.
Ariadne Schmidt , "Werken voor wezen. Vrouwen, mannen en de verdeling van werk in weeshuizen in de vroegmoderne tijd,"Tijdschrift voor Geschiedenis120, no. 2 (2006): 164-79.
46.
Els Kloek , "De geschiedenis van een stereotype. De bazigheid, ondernemingszin en zindelijkheid van vrouwen in Holland (1500-1800)," Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie58 ( 2004): 5-25, 15.
Hugo de Groot, Inleiding tot Hollandsche rechts-geleerdheid (Leiden: Universitaire Pers, 1965), pt. I, par. 3.8.
52.
OSA, no. 808; no. 878, ca. 1750.
53.
SAMH, OAG, no. 76 16-1-1786, no. 4216; Myriam Everard and Mieke Aerts, "De burgeres: geschiedenis van een politiek begrip," in Kloek and Tilmans, Burger, 173-229, 179.
54.
Vanja, "Zwischen Verdrängung," 477-89.
55.
Wiesner, Working Women, 75-79, 189; Hufton, The Prospect before Her, 236.
For example: RAL, SAII, no. 59, 9-11-1634; no. 69, 17-2-1650.
60.
Nelleke Manneke , "Vrouwenarbeid in de haven," Rotterdams Jaarboekje (2002): 202-11, 205-7; P. van Balen, "De stad Gouda en de verveningen in haar omgeving,"Die Goude ( 1947): 49.
61.
SAMH, OAG, no. 106, 1-7-1675.
62.
Manneke, "Vrouwenarbeid," 204-7.
63.
Maassen, Tussen commercieel en sociaal krediet, 36; SAMH, OAG, no. 106, 1-7-1675; OAG, nos. 440, 444.
64.
Manneke, "Vrouwenarbeid," 203.
65.
SAMH, OAG, no. 440.
66.
Ibid., no. 218, 11-12-1787.
67.
Manneke, "Vrouwenarbeid," 208.
68.
SAMH, OAG, no. 133, 1788; no. 274, 3-12-1793 and 12-2-1796.
69.
Manneke, "Vrouwenarbeid," 210.
70.
See for this overview SAMH, OAG, no. 440.
71.
Gaemers, "Stadsvroedvrouwen."
72.
Maassen, Tussen commercieel en sociaal krediet, 34-35; SAMH, OAG, no. 5056, no. 33; RAL, SAII, no. 985, 18-2-1727.
